როგორ ავუხსნათ ბავშვს ახლობლის სიკვდილი

ბავშვებიც გლოვობენ, ოღონდ სხვაგვარად

ბავშვის მწუხარება უფროსისას არ ჰგავს. ის შეიძლება ერთ წუთს ტიროდეს, მეორე წუთს კი თამაშს დაუბრუნდეს, და ეს გულგრილობას არ ნიშნავს. ბავშვები მძიმე გრძნობებს ნაწილ-ნაწილ ამუშავებენ, მოკლე „ტალღებით“, რადგან დიდ ტკივილს ერთბაშად ვერ იტევენ. ამიტომ უფროსებს ზოგჯერ ეჩვენებათ, რომ პატარამ არაფერი გაიგო, ან რომ მას არ ადარდებს. სინამდვილეში მწუხარება მის თამაშში, ნახატებში, ძილში და ქცევაში ვლინდება, და ხშირად კვირების ან თვეების შემდეგაც კი ბრუნდება.

ვინ უნდა უთხრას და როდის

უმჯობესია, ამბავი ბავშვმა ყველაზე ახლო ადამიანისგან გაიგოს: მშობლისგან ან იმ უფროსისგან, ვისაც ყველაზე მეტად ენდობა. ნუ გადადებთ საუბარს დიდხანს, რადგან ბავშვი ოჯახის დაძაბულობას გრძნობს, ტირილს ხედავს და უცხოებისგან ან სხვა ბავშვებისგან შეიძლება გაიგოს ის, რაც თქვენ გინდოდათ, თავად გეთქვათ. აირჩიეთ მშვიდი ადგილი, სადაც არავინ შეგაწყვეტინებთ. დაჯექით მის გვერდით, მის სიმაღლეზე, ხელი მოკიდეთ ან ჩაეხუტეთ, და ნუ ეცდებით, დამალოთ საკუთარი ცრემლები.

სიტყვები: „გარდაიცვალა“ და არა „დაიძინა“

ბავშვისთვის ყველაზე გასაგები ნათელი და პირდაპირი სიტყვებია: „ბაბუა გარდაიცვალა. მისმა სხეულმა მუშაობა შეწყვიტა, ის აღარ სუნთქავს, არ შია და არაფერი სტკივა“. გამოთქმები, როგორიცაა „დაიძინა“, „წავიდა“ ან „დავკარგეთ“, უფროსებისთვის რბილად ჟღერს, მაგრამ პატარას აბნევს და აშინებს. ბავშვმა, რომელსაც უთხრეს, რომ ბებიამ „სამუდამოდ დაიძინა“, შეიძლება საკუთარი ძილისა შეეშინდეს. „წავიდა“ კი ლოდინს ბადებს: თუ წავიდა, ხომ დაბრუნდება? სიტყვა „სიკვდილი“ მძიმეა, მაგრამ ის სიმართლეს ამბობს და შიშს არ ბადებს.

სამ წლამდე ბავშვი

ამ ასაკში ბავშვს სიკვდილის ცნება არ ესმის, მაგრამ ძალიან კარგად გრძნობს ახლობლის არყოფნას და ოჯახის განწყობის ცვლილებას. ის შეიძლება გახდეს უფრო ტირილიანი, ჭირვეული, უარი თქვას ჭამაზე ან ძილზე, ან მოითხოვოს, რომ მუდამ ხელში ეჭიროთ. სიტყვებით ახსნა აქ ნაკლებად მუშაობს. მთავარია, რომ მისი ყოველდღიური რიტმი შენარჩუნდეს: ჭამა, ძილი, ბანაობა, ნაცნობი სათამაშოები და ნაცნობი ადამიანები. მოკლე, მარტივი წინადადება, მაგალითად „ბებია აღარ მოვა, ჩვენ ძალიან გვენატრება“, საკმარისია.

სამიდან ექვს წლამდე

სკოლამდელი ასაკის ბავშვს ხშირად ჰგონია, რომ სიკვდილი დროებითია და შექცევადი: გარდაცვლილი შეიძლება დაბრუნდეს, ან სადღაც სხვაგან ცხოვრობდეს. ამიტომ ის შეიძლება ხშირად იკითხოს, როდის მოვა ბაბუა. ამ ასაკში ბავშვებს ახასიათებთ „მაგიური აზროვნება“: ჰგონიათ, რომ მათმა ფიქრმა ან ცუდმა საქციელმა გამოიწვია ის, რაც მოხდა. ეს საჭიროებს ნაზ, მაგრამ მკაფიო ახსნას: „სიკვდილი არ ბრუნდება. ეს შენი ბრალი არ არის, შენ ვერაფრით გამოიწვევდი ამას“. მარტივი სიტყვები განმეორებით თქვით.

ექვსიდან ათ წლამდე

ამ ასაკში ბავშვი უკვე ხვდება, რომ სიკვდილი საბოლოოა და ყველას ეხება, თუმცა მისთვის ეს აბსტრაქტულად რჩება. ჩნდება კონკრეტული კითხვები: რა ემართება სხეულს, სად არის ის ახლა, ხომ არ მოკვდებიან დედა და მამაც. ასეთ კითხვებზე პასუხი გულწრფელი უნდა იყოს, მაგრამ ზედმეტი დეტალების გარეშე. თუ ის გეკითხებათ, მოკვდებით თუ არა თქვენც, შეგიძლიათ უთხრათ: „ყველა ადამიანი ერთ დღეს კვდება, მაგრამ მე იმედი მაქვს, რომ ძალიან დიდხანს ვიცოცხლებ და შენთან ვიქნები“. ამან შეიძლება შიში შეამციროს.

მოზარდები

მოზარდს სიკვდილი თითქმის უფროსივით ესმის, მაგრამ გრძნობების გამოხატვა ხშირად უჭირს. ის შეიძლება ჩაიკეტოს, უფრო მეტი დრო გაატაროს მეგობრებთან ან ტელეფონში, გაბრაზდეს, ან, პირიქით, თავი მოაჩვენოს, რომ ყველაფერი რიგზეა. ზოგი მოზარდი ოჯახის „მხარდამჭერის“ როლს იღებს და საკუთარ ტკივილს მალავს. ნუ დააკისრებთ მას უფროსის პასუხისმგებლობას და ნუ ეტყვით „ახლა შენ ხარ სახლის კაცი“. შესთავაზეთ საუბარი, მაგრამ ნუ აიძულებთ. ზოგჯერ ერთად სეირნობისას ან მანქანაში ჯდომისას გულახდილი საუბარი უფრო ადვილად იწყება.

განმეორებითი კითხვები

ბავშვი შეიძლება ერთსა და იმავე კითხვას ათჯერ დაგისვათ: სად არის ბებია, რატომ მოკვდა, ხომ არ დაბრუნდება. ეს არ ნიშნავს, რომ თქვენი პასუხი ვერ გაიგო, უბრალოდ ასე ამუშავებს რთულ ინფორმაციას. ყოველ ჯერზე მოთმინებით უპასუხეთ, იგივე მარტივი სიტყვებით. თუ რომელიმე კითხვაზე პასუხი არ იცით, აღიარეთ ეს: „არ ვიცი, მაგრამ შეგვიძლია ერთად ვიფიქროთ“. გულწრფელი „არ ვიცი“ ბევრად სჯობს გამოგონილ პასუხს, რომელიც მოგვიანებით ახალ დაბნეულობას შექმნის.

რელიგიური ახსნა ოჯახის რწმენით

თუ ოჯახი მორწმუნეა, ბავშვს შეგიძლიათ სიკვდილი საკუთარი რწმენის ენაზე აუხსნათ: მართლმადიდებელი ოჯახი ისაუბრებს სულზე, ღმერთთან ყოფნაზე და ლოცვაზე, სხვა აღმსარებლობის ოჯახი კი საკუთარ სწავლებას გაუზიარებს. მნიშვნელოვანია, რომ რელიგიური ახსნა ფიზიკურ სიმართლეს არ ცვლიდეს: „ბაბუას სხეული აღარ მუშაობს, და ჩვენ გვჯერა, რომ მისი სული ღმერთთანაა“. მოერიდეთ ფრაზებს, როგორიცაა „ღმერთმა წაიყვანა, რადგან კარგი იყო“, რადგან ბავშვს შეიძლება შეეშინდეს, რომ კარგი ყოფნა სახიფათოა, ან ღმერთზე გაბრაზდეს.

დანაშაულის განცდა

ბავშვები ხშირად თავისთვის ეძებენ ახსნას, და ზოგჯერ ასკვნიან, რომ თავად არიან დამნაშავე: „იმიტომ მოკვდა, რომ ვეჩხუბე“, „იმიტომ, რომ არ დავემორჩილე“. ხშირად ამას ხმამაღლა არ ამბობენ, მაგრამ ეს ფიქრი შიგნით აწუხებთ. ამიტომ, თუნდაც ბავშვს ეს არ უხსენებია, უთხარით მკაფიოდ: „არაფერი, რაც შენ თქვი, იფიქრე ან გააკეთე, არ გამოუწვევია მისი სიკვდილი“. ეს სიტყვები რამდენჯერმე გაიმეორეთ სხვადასხვა დღეს, განსაკუთრებით თუ ბავშვი ბოლო დროს გარდაცვლილთან უთანხმოებაში იყო.

უნდა დაესწროს თუ არა ბავშვი გამოთხოვებას

ერთიანი პასუხი აქ არ არსებობს, მაგრამ ბევრი სპეციალისტი თვლის, რომ ბავშვს, რომელიც ამას თავად ისურვებს და წინასწარ მომზადებულია, გამოთხოვებაზე დასწრება ეხმარება დანაკარგის გააზრებაში. ის ხედავს, რომ ყველა მწუხარეა, რომ ტირილი ნორმალურია, და რომ ოჯახი ერთად არის. თუ ბავშვი უარს ამბობს, ნუ აიძულებთ და ნუ შეარცხვენთ. შესთავაზეთ სხვა გზა: სახლში დარჩეს ახლობელ ადამიანთან ერთად, ან მხოლოდ გამოთხოვების ნაწილს დაესწროს. მთავარია, არჩევანის საშუალება მისცეთ.

მომზადება გამოთხოვებისთვის

• აუხსენით წინასწარ: რას დაინახავს, სად იქნება სასახლე, როგორი იქნება გარდაცვლილი, რომ ბევრი ადამიანი იტირებს და რომ ეს ნორმალურია.
• სანდო უფროსი გვერდით: აირჩიეთ ადამიანი, რომელიც მთელი დროის განმავლობაში ბავშვთან იქნება და რომელიც თავად ნაკლებად იქნება დაკავებული სტუმრებით.
• გასვლის საშუალება: ბავშვმა უნდა იცოდეს, რომ ნებისმიერ დროს შეუძლია გარეთ გასვლა, და ეს არავის აწყენინებს.
• შეხება მხოლოდ სურვილით: ნუ მოსთხოვთ ცხედრის კოცნას ან შეხებას, თუ ამის სურვილი თავად არ აქვს.
• შემდეგ საუბარი: გამოთხოვების შემდეგ ჰკითხეთ, რა ნახა, რა იგრძნო და ხომ არ აქვს კითხვები.

თუ ოჯახი არარელიგიურ ცერემონიას ირჩევს, შესაძლოა, ბავშვის ჩართვა უფრო მოქნილი იყოს: იხილეთ საერო გამოშვიდობება.

გამომშვიდობების საკუთარი გზები

ბავშვს ეხმარება, თუ გამოთხოვებაში საკუთარი, მისთვის გასაგები წვლილი შეაქვს. ეს შეიძლება იყოს ნახატი, რომელსაც სასახლეში ჩადებენ, მოკლე წერილი ბაბუასთვის, ერთი ყვავილი, რომელსაც საფლავზე თავად დადებს, ან ბებიასთან ერთად გადაღებული ფოტოს არჩევა გამოსვენებისთვის. დაკრძალვის შემდეგაც შეიძლება გაგრძელდეს ასეთი რიტუალები: მოგონებების ყუთი, სადაც ბავშვი გარდაცვლილთან დაკავშირებულ ნივთებს ინახავს, ან ხე, რომელსაც ერთად დარგავთ. ეს პატარებს აძლევს განცდას, რომ კავშირი სიყვარულში გრძელდება.

მწუხარების ნიშნები ბავშვებში

ბავშვის მწუხარება ხშირად ქცევაში ჩანს და არა სიტყვებში. ყურადღება მიაქციეთ ძილის დარღვევას და ღამის შიშებს, მადის ცვლილებას, მუცლის ან თავის ტკივილის ჩივილს, რომელსაც სამედიცინო მიზეზი არ აქვს. პატარა ბავშვები შეიძლება „დაბრუნდნენ“ ადრეულ ჩვევებზე: თითის წოვა, ჩაფსმა, ჩვილივით ლაპარაკი. უფროსები შეიძლება გახდნენ გაღიზიანებული, გულჩათხრობილი ან, პირიქით, ზედმეტად აქტიური. ამ ცვლილებების უმეტესობა ბუნებრივია და დროთა განმავლობაში მცირდება, თუ ბავშვი მხარდაჭერას გრძნობს.

დღის რეჟიმი და სკოლა

მძიმე დღეებში ბავშვს ყველაზე მეტად ეხმარება პროგნოზირებადი ყოველდღიურობა: დრო ჭამისა და ძილისთვის, ნაცნობი რიტუალები ძილის წინ, თამაში და გასეირნება. ეცადეთ, ცვლილებები მინიმუმამდე დაიყვანოთ. სკოლაში ან ბაღში დაბრუნება, როგორც წესი, დაკრძალვიდან რამდენიმე დღის შემდეგ არის შესაძლებელი. წინასწარ შეატყობინეთ მასწავლებელს ან აღმზრდელს, რომ მათ გაიგონ ბავშვის ქცევის ცვლილება და ფრთხილად მოეკიდონ. ამბის გავრცელების ზოგად რჩევებს იპოვით სტატიაში როგორ ვაცნობოთ ახლობლებს.

როცა გარდაიცვალა მშობელი ან და-ძმა

მშობლის ან და-ძმის სიკვდილი ბავშვისთვის განსაკუთრებით მძიმეა, რადგან ის მისი ყოველდღიური სამყაროს ცენტრს ცვლის. ასეთ დროს ბავშვს სჭირდება გარანტია, ვინ იზრუნებს მასზე, ვინ წაიყვანს სკოლაში, ვინ დააწვენს ღამით. ეს კითხვები ხმამაღლა შეიძლება არ დაისვას, ამიტომ თავად უპასუხეთ. და-ძმის გარდაცვალებისას ბავშვს ხშირად ერთდროულად ტკივილი და მარტოობა აწუხებს, რადგან მშობლები საკუთარ მწუხარებაში არიან ჩაძირულნი. ამ დროს სხვა ახლობელი უფროსის ყურადღება, ბებიის, ბიძის ან ოჯახის მეგობრის, ძალიან მნიშვნელოვანია.

როდის მივმართოთ ბავშვთა ფსიქოლოგს

ბავშვების უმეტესობა ახლობლების მხარდაჭერით უმკლავდება მწუხარებას, მაგრამ ზოგჯერ სპეციალისტის დახმარება საჭიროა. მიმართეთ ბავშვთა ფსიქოლოგს, თუ ძილის, ჭამის ან ქცევის სერიოზული პრობლემები თვეების განმავლობაში არ მცირდება, თუ ბავშვი სრულიად ჩაიკეტა, აღარ თამაშობს და აღარ ურთიერთობს თანატოლებთან, თუ ხშირად საუბრობს სიკვდილზე ან ამბობს, რომ გარდაცვლილთან წასვლა უნდა, ან თუ სკოლაში შედეგები მკვეთრად გაუარესდა. ფსიქოლოგთან მიმართვა სისუსტის ნიშანი არ არის: ეს ბავშვზე ზრუნვის კიდევ ერთი გზაა.

მშობლის საკუთარი მწუხარება

ბავშვზე ზრუნვისას მშობლები ხშირად საკუთარ ტკივილს ივიწყებენ ან მალავენ, რადგან ფიქრობენ, რომ პატარას ძლიერი უნდა უჩანდნენ. სინამდვილეში ბავშვისთვის სასარგებლოა, დაინახოს, რომ უფროსებიც მწუხარებენ, ტირიან და ერთმანეთს ეხმარებიან. ეს ასწავლის, რომ გრძნობების გამოხატვა ნორმალურია. რაც ბავშვს აშინებს, არის უფროსის სრული დაკარგვა მწუხარებაში და მისი ემოციური არყოფნა. ამიტომ იზრუნეთ საკუთარ თავზეც: ისაუბრეთ ახლობლებთან, ისვენეთ და, საჭიროების შემთხვევაში, თავადაც მიმართეთ სპეციალისტს.

ხშირად დასმული კითხვები