გლოვის ჩვეულებები საქართველოში: რა წესები არსებობს

ეკლესიის წესი და ხალხური ჩვეულება

ქართული გლოვის წესებში ორი ფენა ერთმანეთშია გადახლართული. პირველი ეკლესიურია: ლოცვა გარდაცვლილისთვის, ფსალმუნის კითხვა, წესის აგება, პანაშვიდი და ხსენების დღეები. მეორე ხალხურია: შავის ტარება, სარკეების დაფარვა, წვერის გაზრდა, ლხინზე უარი და მრავალი წვრილმანი აკრძალვა. ხალხური ჩვეულებები ხშირად ისე ძლიერია, რომ ადამიანებს საეკლესიო მოთხოვნა ჰგონიათ, თუმცა ეკლესიას ბევრი მათგანი არ დაუწესებია. ამის ცოდნა მნიშვნელოვანია, რომ ოჯახმა თავისუფლად აირჩიოს, რას დაიცავს და რას არა.

შავი ტანსაცმელი

შავი ფერი საქართველოში გლოვის ყველაზე თვალსაჩინო ნიშანია. გამოსვენების დღეებში ოჯახის წევრები და ახლობლები შავს იცვამენ, ხოლო დაკრძალვის შემდეგ ახლო ნათესავები, განსაკუთრებით ქალები, ხშირად მთელი წლის განმავლობაში ატარებენ მას. ტრადიციულ ოჯახებში ქვრივი ან შვილმკვდარი დედა ზოგჯერ წელზე მეტ ხანს, ან სიცოცხლის ბოლომდე რჩება შავებში. სხვა ოჯახებში შავს ორმოცის შემდეგ იხდიან. ეკლესია შავი ფერის ტარებას არ ავალდებულებს: ეს ხალხური ჩვეულებაა, რომელიც გარშემომყოფებს ოჯახის მდგომარეობაზე ანიშნებს.

ქალების შავი თავსაფარი

ბევრ ოჯახში ახლო ნათესავი ქალები გამოსვენების დღეებში და დაკრძალვაზე შავ თავსაფარს იკეთებენ, ზოგი კი მას ორმოც დღეს ან მეტ ხანს არ იხსნის. სოფლებში ეს ჩვეულება უფრო მკაცრად დაცულია, ქალაქში კი ხშირად მხოლოდ დაკრძალვის დღით შემოიფარგლება. ტაძარში თავსაბურავით შესვლა ქალისთვის ცალკე, ეკლესიური წესია, და ის გლოვას არ უკავშირდება. ამიტომ ქალი, რომელიც გლოვის დროს თავსაფარს არ ატარებს, არც ტრადიციას არღვევს და არც რწმენას, უბრალოდ საკუთარი ოჯახის ჩვევას მიჰყვება.

წვერის გაუპარსაობა

ტრადიციულ ოჯახებში კაცები, განსაკუთრებით გარდაცვლილის შვილები, ძმები და მამა, გარკვეული პერიოდის განმავლობაში არ იპარსავენ. ზოგისთვის ეს ორმოცი დღეა, ზოგისთვის წლისთავამდე, ზოგისთვის კი მხოლოდ დაკრძალვამდე. გაზრდილი წვერი მწუხარებისა და ცხოვრების ჩვეულ რიტმზე უარის ნიშანია. დღეს ბევრ კაცს სამსახური ან სხვა გარემოება ამის საშუალებას არ აძლევს, და ოჯახები ამას გაგებით ეკიდებიან. ესეც ხალხური და არა საეკლესიო წესია, ამიტომ მისი დაცვა თუ არდაცვა თითოეული ადამიანის პირადი არჩევანია.

სარკეების დაფარვა

გამოსვენების დღეებში სახლში, სადაც ცხედარი ასვენია, სარკეებს ხშირად ქსოვილით ფარავენ. ამ ჩვეულების ახსნა რამდენიმეა, და ყველა ხალხური რწმენიდან მოდის: ზოგი ამბობს, რომ სარკეში ასახვა სულს აბნევს, ზოგი, რომ გლოვის დროს ადამიანი საკუთარ გარეგნობაზე არ უნდა ფიქრობდეს. ეკლესია ამ წესს არ მოითხოვს და მას რელიგიურ მნიშვნელობას არ ანიჭებს. თუ ოჯახის უფროსებისთვის ეს მნიშვნელოვანია, მისი დაცვა ზიანს არავის აყენებს, ხოლო თუ ოჯახი ამას არ აკეთებს, არც ეს ითვლება შეცდომად.

ღამის თევა ცხედართან

ღამის თევა ერთ-ერთი უძველესი ქართული ჩვეულებაა: გამოსვენების ღამეებში ცხედარს მარტო არ ტოვებენ, და ნათესავები, მეზობლები და მეგობრები რიგრიგობით უთენებენ ღამეს. ეს ერთგულების გამოხატვაა და ამავდროულად ოჯახის მხარდაჭერაც, რადგან ახლო წევრებს საშუალება ეძლევათ, ცოტა დაისვენონ. ღამის თევაზე ხშირად ყავას სვამენ, ჩუმად საუბრობენ და გარდაცვლილს იხსენებენ. თუ ცხედარი სახლში რამდენიმე დღე ასვენია, მის შენარჩუნებაზე ზრუნავს სასახლე-მაცივარი, რაც ღამის თევას უფრო მშვიდს ხდის.

ფსალმუნის კითხვა

ეკლესიური ტრადიციით, გარდაცვლილის ცხედართან დაკრძალვამდე ფსალმუნს კითხულობენ. ამას შეიძლება აკეთებდეს სასულიერო პირი, მორწმუნე ნათესავი ან ადამიანი, რომელიც ოჯახმა ამისთვის მოიწვია. ფსალმუნის კითხვა ღამის თევასთან ბუნებრივად ერწყმის და ღამის საათებს ლოცვით ავსებს. ბევრ ოჯახში ეს წესი დავიწყებას მიეცა, და ახალგაზრდები მის შესახებ არც კი იციან. თუ ოჯახს სურს, რომ ცხედართან ფსალმუნი იკითხებოდეს, ამის შესახებ მრევლის მღვდელს უნდა ესაუბროს, რომელიც მკითხველის მოძებნაშიც დაეხმარება.

ღია კარი გამოსვენების დღეებში

ქართულ ტრადიციაში გამოსვენების დღეებში სახლის კარი და ჭიშკარი ღიაა: ნებისმიერ ადამიანს, ვინც გარდაცვლილს იცნობდა, შეუძლია მოვიდეს დაუპატიჟებლად და სამძიმარი გამოთქვას. ეს ქართული საზოგადოების ერთგვარი ღიაობის ნიშანია, როცა მწუხარება ოჯახის პირადი საქმე კი არა, მთელი უბნის საერთო ტკივილია. მეზობლები ამ დღეებში ოჯახს ეხმარებიან სტუმრების მიღებაში და ეზოს მოწესრიგებაში. როგორ უნდა მოიქცნენ სტუმრები, დეტალურად აღწერილია სტატიაში სამძიმრის ეტიკეტი.

ფოტო, სანთელი და ჩუმი სახლი

გამოსვენების დღეებიდან მოყოლებული, ბევრ სახლში გარდაცვლილის ფოტო დგება, კუთხეში შავი ლენტით, ხოლო მის წინ სანთელი ან კანდელი ანთია. ფოტო ხშირად ორმოცამდე ან წლისთავამდე რჩება თვალსაჩინო ადგილას. სახლში ამ პერიოდში ყველაფერი უფრო ჩუმად მიმდინარეობს: ხმამაღალ საუბარს, სიცილსა და სტუმრების მხიარულ მიღებას ერიდებიან. ეს აკრძალვა კი არა, ოჯახის განწყობის ბუნებრივი გამოხატულებაა, რომელიც დროთა განმავლობაში თავისით სუსტდება.

მოთქმა და ტირილი

ქართულ ტრადიციაში ოდესღაც ფართოდ იყო გავრცელებული მოთქმა: ხმამაღალი, ხშირად რიტმული გოდება, რომელშიც ქალები გარდაცვლილის ღირსებებს ჩამოთვლიდნენ. ზოგ კუთხეში ეს ჩვეულება დღემდე შემორჩა, თუმცა ქალაქში იშვიათად ისმის. ეკლესია მწუხარების გამოხატვას არ კრძალავს, მაგრამ ქრისტიანებს მოუწოდებს, რომ გლოვამ სასოწარკვეთილების ფორმა არ მიიღოს, რადგან მათ აღდგომის იმედი აქვთ. ცრემლი ბუნებრივია და არავინ უნდა შერცხვეს მისი, ისევე როგორც არავინ უნდა აიძულოს ადამიანი, იტიროს მეტად ან ნაკლებად.

მუსიკა, ტელევიზორი და ხმაური

გლოვის პერიოდში მრავალი ოჯახი თავს არიდებს მუსიკის მოსმენას და ტელევიზორის ყურებას, განსაკუთრებით გასართობი გადაცემებისას. ორმოცამდე ეს წესი ყველაზე მკაცრად იცავენ, ზოგ ოჯახში კი წლისთავამდე. მეზობლებიც, პატივისცემის ნიშნად, ამ დღეებში ხმამაღალ მუსიკასა და ზეიმს ერიდებიან. დღეს, როცა ახალი ამბები და სამსახურის ინფორმაცია ხშირად სწორედ ტელევიზორით ან ტელეფონით მოდის, ოჯახები უფრო მოქნილად უდგებიან ამ საკითხს: მთავარია, რომ სახლში ლხინის განწყობა არ შეიქმნას.

ქორწილი და დღესასწაულები გლოვის წელს

ტრადიციით, გლოვის წელს ოჯახში ქორწილს არ მართავენ და დიდ დღესასწაულებს, მაგალითად ახალ წელს ან დაბადების დღეს, მოკრძალებულად ან საერთოდ არ აღნიშნავენ. თუ ქორწილი გარდაცვალებამდე იყო დაგეგმილი, ოჯახები ხშირად მას გადადებენ ან ძალიან მცირე წრეში ატარებენ, მუსიკისა და დიდი სუფრის გარეშე. ზოგ ოჯახში ეს შეზღუდვა ორმოცის შემდეგ სუსტდება. ეკლესია ქორწინებას გლოვის გამო არ კრძალავს, ამიტომ ამ საკითხზე გადაწყვეტილებას ოჯახი თავად იღებს, უფროსებთან და მოძღვართან რჩევით.

საფლავის მონახულება

გლოვის პირველ კვირებში ბევრი ოჯახი საფლავს ხშირად სტუმრობს, ზოგი ყოველდღე, ზოგი ყოველ შაბათს. ეს ახლობელთან კავშირის შენარჩუნების და მწუხარების გადატანის ბუნებრივი გზაა. დროთა განმავლობაში ვიზიტები იშვიათდება, და ეს არ ნიშნავს, რომ ოჯახი გარდაცვლილს ივიწყებს. ზოგი ხალხური რწმენით, საფლავზე ზედმეტად ხშირად სიარული სულს აწუხებს, თუმცა ეკლესია ამას არ ასწავლის. მოძღვრები უფრო იმას უსვამენ ხაზს, რომ საფლავზე ლოცვა უფრო ღირებულია, ვიდრე ხანგრძლივი ტირილი.

პირველი აღდგომა გარდაცვალების შემდეგ

პირველი აღდგომა ახლობლის სიკვდილის შემდეგ ოჯახისთვის განსაკუთრებით ემოციურია. ბევრ კუთხეში ამ დღეებში ნათესავები და მეზობლები ოჯახს სტუმრობენ ან მასთან ერთად მიდიან საფლავზე, ზოგი ოჯახი კი ამ წელს სადღესასწაულო სუფრას თავს არიდებს. ეკლესია შეახსენებს, რომ აღდგომა სიხარულის დღესასწაულია, მათ შორის გლოვაში მყოფთათვისაც, რადგან სწორედ ის აძლევს იმედს, რომ სიკვდილი საბოლოო არ არის. ამიტომ ოჯახს არ უნდა ეგონოს, რომ წითელი კვერცხის შეღებვა ან ტაძარში დღესასწაულზე მისვლა გლოვის დარღვევაა.

გარდაცვლილის ნივთები

ბევრ ოჯახში გარდაცვლილის ტანსაცმელსა და პირად ნივთებს ორმოცის შემდეგ ან მოგვიანებით ურიგებენ ნათესავებს, მეზობლებს ან გაჭირვებულებს, მიცვალებულის სახელით მოწყალების სახით. ზოგ ოჯახში ამას ადრე აკეთებენ, ზოგში კი წლების განმავლობაში ვერ ბედავენ ოთახის შეცვლას. არც ერთი გზა არ არის არასწორი. თუ ფიქრობთ, რომ ნივთების დარიგების დრო ჯერ არ დამდგარა, დაელოდეთ. თუ ოჯახის რომელიმე წევრს რომელიმე ნივთის შენახვა სურს, მისი სურვილი ყოველთვის უნდა გაითვალისწინოთ, ვიდრე დარიგებას დაიწყებთ.

ეკლესიური თუ ხალხური: მოკლე შედარება

თანამედროვე ოჯახი და მოქნილობა

დღეს ბევრი ოჯახი ქალაქში, პატარა ბინაში ცხოვრობს, მისი წევრები სხვადასხვა ქვეყანაში არიან გაფანტული, სამსახური კი ყოველთვის არ აძლევს საშუალებას, წლის განმავლობაში შავი ატარონ ან წვერი გაიზარდონ. ამიტომ ბევრი წესი ახლა უფრო სიმბოლურად სრულდება. ეს არ ნიშნავს პატივისცემის ნაკლებობას: გლოვა გულში მიმდინარეობს და არა ტანსაცმელში. მნიშვნელოვანია, რომ ოჯახის წევრებმა ერთმანეთის განსხვავებული არჩევანი არ განსაჯონ. ორგანიზაციულ საკითხებში დახმარებისთვის იხილეთ დაკრძალვის ორგანიზება.

გლოვის დასრულება წლისთავზე

ბევრ ოჯახში პირველი წლისთავი გლოვის ოფიციალური დასრულების დღეა. ამ დღის შემდეგ ახლო ნათესავები შავს იხდიან, კაცები წვერს იპარსავენ, ოჯახი კი ნელ-ნელა უბრუნდება დღესასწაულებს და ჩვეულ ცხოვრებას. ეს არ ნიშნავს, რომ მწუხარება ქრება, უბრალოდ ის სხვა ფორმას იღებს. წლისთავი ერთგვარი მიჯნაა, როცა ოჯახი ერთად იკრიბება, მიცვალებულს იხსენებს და ერთმანეთს ძალას აძლევს. ამ დღის დაგეგმვაზე იხილეთ წლისთავის ორგანიზება.

ხშირად დასმული კითხვები