ხსენების დღეები: მესამე, მეცხრე, ორმოცი და წლისთავი

ხსენების აზრი მართლმადიდებლურ სწავლებაში

ეკლესიის სწავლებით, სიკვდილი ადამიანის არსებობის დასასრული კი არ არის, არამედ სხვა მდგომარეობაში გადასვლაა, და ცოცხლებს შეუძლიათ, გარდაცვლილისთვის ილოცონ. ხსენების დღეები სწორედ ამ ლოცვის გამოხატულებაა. მათი მთავარი შინაარსი არც სუფრაა და არც სტუმრების სიმრავლე: არსებითია წირვაზე სახელის მოხსენიება, პანაშვიდი, მოწყალება და კეთილი საქმე მიცვალებულის სახელით. ხალხურ ცნობიერებაში ეს თარიღები ოჯახის შეკრების დღეებადაც იქცა, რაც ბუნებრივია, თუმცა მოძღვრები ხშირად შეახსენებენ მრევლს, რომ გულწრფელი ლოცვა უხვად გაშლილ მაგიდაზე ბევრად ძვირფასია.

საიდან მოდის მესამე, მეცხრე და მეორმოცე დღე

ეს რიცხვები ეკლესიის მამათა ნაწერებსა და ძველ ლიტურგიკულ პრაქტიკაზე დაფუძნებულ გადმოცემას ეყრდნობა. გავრცელებული სწავლებით, პირველი ორმოცი დღე სულისთვის გარდამავალი ხანაა, რომელშიც რამდენიმე ეტაპი გამოიყოფა. ეს არ არის ზუსტი რუკა, რომლის დეტალებზეც კამათი ან ვარაუდების აგება ღირს: ეკლესია თავადვე აღიარებს, რომ საიქიო ცხოვრების შესახებ ბევრი რამ საიდუმლოდ რჩება. მთავარი აზრი მარტივია: ამ პერიოდში ოჯახის ლოცვა განსაკუთრებით სასურველია, ამიტომაც დამკვიდრდა ეს თარიღები საეკლესიო ხსენების დღეებად.

მესამე დღე

მესამე დღე ქრისტეს მესამე დღეს აღდგომას უკავშირდება და წმინდა სამების სახელითაც აიხსნება. ტრადიციული სწავლებით, პირველ დღეებში სული ჯერ კიდევ იმ ადგილებსა და ადამიანებს ახლავს, რომლებიც უყვარდა, მესამე დღეს კი ღმერთის თაყვანისცემად ადის. ქართულ პრაქტიკაში ეს დღე ხშირად გამოსვენების პერიოდს ან თავად დაკრძალვას ემთხვევა, ამიტომ ცალკე ღონისძიებას იშვიათად აწყობენ. სრულიად საკმარისია, ტაძარში სახელი წირვაზე მოიხსენიონ, ხოლო მღვდელმა ცხედართან პანაშვიდი აღავლინოს, სახლში იქნება ეს თუ დარბაზში.

მეცხრე დღე

მეცხრე დღე ცხრა ანგელოზური დასის პატივად აღინიშნება: ეკლესია ლოცვაში მათ მიმართავს, რომ მიცვალებულისთვის იშუამდგომლონ. ძველი გადმოცემის თანახმად, მესამიდან მეცხრე დღემდე სულს სამოთხის სავანეები ეჩვენება, მეცხრიდან კი განსაცდელის გზა იწყება. ოჯახისთვის ეს დაკრძალვის შემდეგ პირველი მშვიდი შეკრებაა: დილით ტაძარში წირვა, შემდეგ საფლავზე სანთლის ანთება და პანაშვიდი, საღამოს კი მოკრძალებული ვახშამი სახლში, მხოლოდ უახლოესი ნათესავების წრეში. დიდ სტუმრობას ამ დღეს, როგორც წესი, არ მართავენ, და არც ვინმე ელის მოწვევას.

მეორმოცე დღე

ორმოცი ბიბლიაში მომზადებისა და გამოცდის რიცხვია: ქრისტეს ორმოცდღიანი მარხვა უდაბნოში, ისრაელის ორმოცწლიანი ხეტიალი და უფლის ამაღლება აღდგომიდან მეორმოცე დღეს. ეკლესიის სწავლებით, ამ დღეს სულს კერძო სამსჯავრო ელის, და მისი მდგომარეობა საყოველთაო სამსჯავრომდე განისაზღვრება. ამიტომ მეორმოცე დღე პირველი წლის ყველაზე მნიშვნელოვან ხსენებად ითვლება. ოჯახების უმეტესობა ამ დღისთვის ტაძარში წირვას უკვეთავს, საფლავთან პანაშვიდს ახდევინებს, შემდეგ კი ხსენების სუფრას შლის. პრაქტიკული მხარე ცალკე გვერდზეა აღწერილი: ორმოცის ორგანიზება.

ორმოცდღიანი ლოცვა ტაძარში

ზოგ ოჯახს ცალკეული თარიღები არ ჰყოფნის და ტაძარს სთხოვს, რომ გარდაცვლილის სახელი პირველი ორმოცი დღის განმავლობაში ყოველ წირვაზე მოიხსენიონ. ეს ძველი პრაქტიკაა, თუმცა მისი შესაძლებლობა და წესი კონკრეტულ ტაძარზეა დამოკიდებული. სახელს ფურცელზე წერენ, ნათლობის ფორმით, და სანთლის ყიდვისას ან მღვდელთან საუბრისას გადასცემენ. თუ ახლობელი მონათლული არ ყოფილა, საეკლესიო მოხსენიების საკითხი აუცილებლად მოძღვარს ჰკითხეთ: ასეთ შემთხვევაში განსხვავებული წესი მოქმედებს, პირადი ლოცვა და მოწყალება კი ყოველთვის შესაძლებელია.

დღეების დათვლის წესი

ხშირი კითხვაა, საიდან დავიწყოთ დათვლა. გავრცელებული საეკლესიო პრაქტიკით, თავად გარდაცვალების დღე პირველ დღედ ითვლება, მაშინაც კი, თუ ადამიანი გვიან საღამოს აღესრულა. მაგალითად, თუ ახლობელი ორშაბათს გარდაიცვალა, მესამე დღე ოთხშაბათი იქნება, მეცხრე კი მომდევნო კვირის სამშაბათი. ზოგ ოჯახსა და კუთხეში ანგარიშს სხვაგვარად აწარმოებენ, ამიტომ ეჭვის შემთხვევაში ჯობია, მრევლის მღვდელს ჰკითხოთ და არა მეზობელს ან ინტერნეტფორუმს, სადაც ხშირად ურთიერთსაწინააღმდეგო რჩევებს ნახავთ.

თარიღი მარხვაში ან დიდ დღესასწაულზე

თუ ხსენების დღე დიდმარხვის სამუშაო დღეს დაემთხვა, სრული წირვა ამ დღეებში ყოველდღე არ აღევლინება, და მოხსენიება ხშირად უახლოეს შაბათს ან კვირას გადადის. დიდ დღესასწაულებზე და აღდგომის მომდევნო კვირაში პანაშვიდის ჩვეული წესიც იცვლება. ამიტომ არც ერთი თარიღი არ დაგეგმოთ კალენდრის შემოწმებისა და მოძღვართან გასაუბრების გარეშე. ზუსტი დღე ოჯახისთვის გასაგებად მნიშვნელოვანია, მაგრამ ეკლესია ამ საკითხში მოქნილია, და ერთი-ორი დღით გადაწევაში მღვდლები, როგორც წესი, პრობლემას ვერ ხედავენ.

წლისთავი

წლისთავი გარდაცვალების დღის ყოველწლიური მოხსენიებაა. ქრისტიანული ტრადიცია ამ დღეს ზოგჯერ მარადიულ ცხოვრებაში დაბადების დღედაც მოიხსენიებს, ამიტომ მისი შინაარსი მხოლოდ მწუხარება კი არა, იმედიცაა. პირველი წლისთავი ოჯახისთვის ერთგვარი ზღვარია: ბევრგან სწორედ ამის შემდეგ იხდიან ახლო ნათესავები შავს და ნელ-ნელა უბრუნდებიან ცხოვრების ჩვეულ რიტმს. დილის წირვა, საფლავთან პანაშვიდი და ხსენების სუფრა ამ დღის გავრცელებული წესია. ორგანიზაციულ საკითხებზე იხილეთ წლისთავის ორგანიზება.

მეორე და შემდეგი წლისთავები

პირველი წლის მერე ხსენება უფრო ოჯახური და ჩუმი ხდება. ბევრი უბრალოდ ტაძარში სანთელს ანთებს, სახელს წირვაზე აწერინებს და საფლავზე ადის, სუფრის გარეშე ან ძალიან მცირე სუფრით, და ეს ისევე ღირსეულია, როგორც ხალხმრავალი შეკრება. ეკლესია არ აწესებს ვადას, რამდენ ხანს უნდა იხსენებდეს ოჯახი ახლობელს: ზოგი ბებია-ბაბუის წლისთავს ათწლეულების შემდეგაც აღნიშნავს და შვილიშვილებს ამ დღეს წინაპრების ამბებს უყვება. ასე ხსენება ოჯახის მეხსიერების გადაცემის საშუალებად იქცევა.

ოთხი დღე ერთ ცხრილში

პანაშვიდისთვის მზადება

პანაშვიდი ხანმოკლე მსახურებაა, რომელიც ტაძარში, საფლავთან ან სახლში აღევლინება. ოჯახი წინასწარ უთანხმდება მღვდელს დროსა და ადგილს, ყიდულობს სანთლებს და, ადგილობრივი ჩვეულების მიხედვით, მაგიდაზე დებს პურს, ღვინოს ან ტკბილეულს, რომლებსაც მსახურების მერე დამსწრეებს ან გაჭირვებულებს უნაწილებენ. ლოცვისას ყველას ანთებული სანთელი უჭირავს. მიცვალებულის სახელს მღვდელი რამდენჯერმე ახსენებს, ამიტომ ის წინასწარ, ნათლობის ფორმით უთხარით, განსაკუთრებით თუ ყოველდღიურად სხვა სახელით მიმართავდნენ.

საფლავის მონახულება ხსენების დღეს

ხსენების დღეს სასაფლაოზე ასვლა ქართული ტრადიციის ღრმად ფესვგადგმული ნაწილია. ოჯახი წინა დღეს ან დილით ასუფთავებს საფლავს, ცვლის დამჭკნარ ყვავილებს, ანთებს სანთელს ან კანდელს. მოძღვრები ურჩევენ, რომ საფლავზე ლოცვა და სიჩუმე სჯობს ღვინის დაღვრას და ხმამაღალ სუფრას, თუმცა საფლავთან მცირე ხსენება მრავალი ოჯახის ჩვეულებაა. თუ შორს ცხოვრობთ ან რეგულარული მისვლა გიჭირთ, საფლავის მოწესრიგებაში დაგეხმარებათ საფლავის მოვლის მომსახურება.

სუფრა ხსენების დღეს: ზომიერების პრინციპი

ხსენების სუფრა არც ქორწილის ტრაპეზია და არც დაბადების დღის წვეულება. მასზე მუსიკა არ ისმის, სადღეგრძელოები მოკლეა, და პირველი ყოველთვის მიცვალებულს ეძღვნება. მოძღვრები ხშირად ამბობენ, რომ ჯობია ნაკლები კერძი და მეტი მოწყალება: დაზოგილი თანხით გაჭირვებულის შეწევნა ან ტაძრისთვის შეწირვა მიცვალებულის სახელით. ბევრი ოჯახი ორივეს აერთიანებს: ზომიერ სუფრას შლის და პარალელურად ვინმეს ეხმარება. თუ ხსენების დღე მარხვას დაემთხვა, მაგიდაზეც სამარხვო კერძები იდება.

მიცვალებულთა მოსახსენიებელი შაბათები

შაბათი მართლმადიდებლურ კვირაში გარდაცვლილთა ხსენების დღეა. ამას გარდა, წლის განმავლობაში რამდენიმე შაბათი განსაკუთრებით ეძღვნება ყველა მიცვალებულს, მათ შორის დიდმარხვის წინა პერიოდთან, დიდმარხვის შაბათებთან და სულთმოფენობასთან დაკავშირებული დღეები. ამ შაბათებს ტაძრებში საერთო პანაშვიდი აღევლინება, მრევლი კი მოსახსენიებელ სახელებს ფურცლებზე წერს. ზუსტი თარიღები ყოველ წელს იცვლება, რადგან აღდგომის დღეზეა დამოკიდებული, ამიტომ ისინი საეკლესიო კალენდარში გადაამოწმეთ ან მოძღვარს ჰკითხეთ.

აღდგომის დღეებში სასაფლაოზე

აღდგომის დღეებში უამრავი ქართული ოჯახი სასაფლაოზე მიდის, მიაქვს წითელი კვერცხი, პასკა და ყვავილები, და ახლობლებს „ქრისტე აღდგა“-თი მიმართავს. ეკლესია ამ ვიზიტს მიცვალებულებთან სიხარულის გაზიარებად განიხილავს და არა გლოვად: აღდგომის მომდევნო კვირაში ჩვეული პანაშვიდის ნაცვლად სააღდგომო საგალობლები ისმის. ამიტომ მღვდლები ურჩევენ, რომ საფლავზე ხმამაღალი გოდება და მძიმე ქეიფი ამ დღეებში თავიდან აიცილონ, ხოლო ხსოვნა მშვიდი ლოცვითა და სანთლით გამოხატონ.

როცა ოჯახში აზრები იყოფა

ხშირად უფროსი თაობა ერთ წესს ითხოვს, ახალგაზრდები კი მეორეს, და ხსენების დღე დაძაბულობის მიზეზი ხდება. ასეთ დროს სასარგებლოა, ერთმანეთისგან გაარჩიოთ, რა არის საეკლესიო წესი და რა ოჯახური ან კუთხური ჩვეულება. პირველზე მღვდელს ჰკითხეთ, მეორეზე კი შეთანხმდით ერთმანეთის გრძნობების გათვალისწინებით. თუ ბებიისთვის მნიშვნელოვანია, რომ სუფრა ზუსტად ორმოცე დღეს გაიშალოს, ხოლო შვილებს შაბათი ურჩევნიათ, კომპრომისი თითქმის ყოველთვის მოიძებნება. მიცვალებულის ხსოვნას ყველაზე ნაკლებად კამათი შეეფერება.

სხვა სარწმუნოების ოჯახები

სხვა აღმსარებლობებსაც საკუთარი ხსენების რიტმი აქვთ. ბევრ მუსლიმურ თემში მიცვალებულს მესამე, მეშვიდე და მეორმოცე დღეს, ასევე წლისთავზე იხსენებენ, ლოცვითა და სტუმრებისთვის გაშლილი სუფრით. იუდაიზმში დაკრძალვის შემდეგ შვიდდღიანი გლოვა, შივა, მიმდინარეობს, მას ოცდაათდღიანი პერიოდი მოსდევს, გარდაცვალების წლისთავი კი ყოველწლიურად ლოცვითა და სანთლით აღინიშნება. კათოლიკეები ხშირად უკვეთავენ წირვას მიცვალებულისთვის, ხოლო სომხურ სამოციქულო ეკლესიაში მეშვიდე დღე და ორმოცი გამოირჩევა. დეტალებს თითოეული თემის სასულიერო პირი განმარტავს.

ხშირად დასმული კითხვები